Dịp lớn là lúc tập trung mọi thứ khó cùng một chỗ: nhiều họ hàng, nhiều món lạ, nhiều người lớn có ý kiến, và một đứa trẻ mệt vì thức khuya. Với nhà có trẻ ăn chay thì thêm một lớp nữa.
Nhưng dịp lớn cũng là lúc món chay có chỗ đứng trang trọng nhất trong năm — nhiều gia đình Việt làm cỗ chay ngày giỗ, và mâm cỗ chay là một truyền thống thật. Bài này nói về cách tận dụng điều đó và cách xử lý phần khó.
Mâm cỗ chay là truyền thống sẵn có
Nhiều gia đình Việt làm cỗ chay vào ngày giỗ. Đây là tập quán có từ lâu.
Ngày rằm và mùng một cũng vậy ở nhiều nhà. Cả nhà cùng ăn chay.
Nghĩa là món chay không phải thứ lạ trong dịp trang trọng. Đây là điểm quan trọng.
Trẻ thấy món chay ở mâm cỗ thì nó không phải món hạng hai. Chi tiết này ảnh hưởng nhiều tới cách trẻ nhìn.
Nhiều món cỗ truyền thống vốn đã là chay. Xôi, chè, bánh, dưa món.
Canh măng, miến, nem chay đều có bản cỗ. Và người lớn tuổi thường biết làm.
Hỏi ông bà về món cỗ chay của nhà. Đây là cơ hội tốt cho quan hệ.
Và trẻ nghe được chuyện về món ăn ngày xưa. Chúng thích những chuyện đó.
Nấu cùng nhau trước ngày lễ. Không khí dễ chịu hơn ngồi nói chuyện.
Ghi lại công thức của ông bà. Trước khi nó mất đi.
Cho trẻ tham gia một khâu. Gói bánh, nặn, bày mâm.
Trẻ nhớ việc mình làm trong dịp lễ. Rất lâu.
Nói với con về ý nghĩa của mâm cỗ. Ở mức con hiểu được.
Đây là phần văn hoá chứ không chỉ phần ăn uống. Và nó đáng truyền lại.
Chuẩn bị phần cho trẻ
Trong mâm cỗ đông thì hỏi trước có món gì. Để biết con ăn được gì.
Nếu mâm là cỗ mặn thì chuẩn bị phần riêng. Mang theo hoặc nấu thêm.
Mang món chia được cho cả mâm. Để con không ăn riêng một mình.
Một đĩa xôi hoặc nem chay là đủ. Và ai cũng ăn được.
Nói trước với chủ nhà. Sớm chứ đừng tới nơi mới nói.
Đề nghị góp món. Cách lịch sự nhất.
Cho con ăn nhẹ trước khi đi nếu lo. Con no thì bình tĩnh hơn.
Dịp lễ thì giờ ăn thường trễ. Trẻ đói và cáu trước khi lên mâm.
Mang theo một thứ cầm tay cho con. Bánh hoặc trái cây.
Trẻ nhỏ thì cho ăn trước và ăn riêng. Không cần đợi mâm.
Rồi con ngồi cùng mọi người. Có mặt là đủ.
Đừng bắt trẻ nhỏ ngồi mâm cả buổi. Chúng không làm được.
Có chỗ cho con chơi khi con chán. Chuẩn bị trước.
Dịp lễ mệt cho trẻ hơn người lớn nghĩ. Đông người, ồn, và lệch giờ.
Khi họ hàng có ý kiến
Sẽ có người hỏi vì sao cháu ăn chay. Chuẩn bị một câu trả lời ngắn.
Nhà cháu ăn chay ạ. Một câu là đủ.
Sẽ có người nói ăn chay thì không lớn được. Đừng tranh luận giữa mâm.
Nói rằng có bác sĩ theo dõi. Câu này có sức nặng và nó là thật.
Rồi chuyển sang chuyện khác. Đừng để nó thành chủ đề của mâm.
Sẽ có người gắp thức ăn vào bát con. Rất phổ biến trong bữa cỗ Việt.
Đỡ lời nhẹ nhàng và nhanh. Cháu ăn chay ạ, để cháu lấy món kia.
Nói trước với con rằng có thể xảy ra. Và dạy con nói cảm ơn rồi không ăn.
Đừng để con phải tự đối phó. Nhất là với trẻ nhỏ.
Ngồi cạnh con nếu mâm đông. Để đỡ lời khi cần.
Không lên lớp ai về việc ăn chay. Cả với người lớn lẫn với trẻ khác.
Dịp lễ không phải chỗ để thuyết phục ai. Nguyên tắc rõ ràng.
Giữ hoà khí quan trọng hơn. Và con học được cách ứng xử từ đó.
Về nhà thì nói chuyện với con. Hỏi con thấy thế nào.
Món cỗ chay dễ làm
Xôi gấc hoặc xôi đỗ. Món cỗ cơ bản và trẻ thích.
Nem chay. Nhân miến, nấm, cà rốt, đậu xanh.
Canh măng chay. Nhớ luộc măng thật kỹ và đổ nước nhiều lần.
Miến xào chay. Nhanh và ai cũng ăn được.
Đậu hũ kho nấm. Món mặn của mâm chay.
Nộm hoặc gỏi chay. Phần tươi của mâm.
Dưa món hoặc dưa hành. Phần chua.
Chè cho phần ngọt. Chè đậu, chè trôi.
Bánh chưng chay ngày Tết. Nhân đậu xanh không thịt.
Tám món này là một mâm cỗ chay đủ. Không cần nhiều hơn.
Làm trước vài món từ hôm trước. Kho, dưa món, chè.
Món chiên và món xào làm gần giờ ăn. Để giữ ngon.
Chia việc với người trong nhà. Mâm cỗ một người làm thì kiệt sức.
Và người nấu cũng nên được ngồi mâm. Đó là điểm của dịp lễ.
Giữ dịp lễ vui
Đừng để chuyện ăn uống chiếm hết dịp lễ. Nó chỉ là một phần.
Trẻ nhớ không khí chứ không nhớ thực đơn. Điều này rất rõ.
Cho con gặp anh chị em họ. Đó là phần con thích nhất.
Cho con tham gia nghi thức ở mức phù hợp. Thắp hương, bày mâm.
Giải thích ý nghĩa bằng lời đơn giản. Con hiểu nhiều hơn mình nghĩ.
Đừng bắt con ngồi yên quá lâu. Cho con ra chơi giữa chừng.
Chuẩn bị chỗ ngủ nếu về muộn. Trẻ mệt thì cáu.
Chấp nhận rằng nếp sinh hoạt sẽ bị phá vài ngày. Và quay lại sau đó.
Không bù hoặc phạt vì mấy ngày đó. Trẻ tự cân bằng lại.
Nếu con ăn nhiều đồ ngọt trong dịp lễ thì cũng không sao. Vài ngày trong năm.
Quay lại nếp cũ khi hết lễ. Không cần nói gì nhiều.
Chụp vài tấm ảnh. Con sẽ thích xem lại sau này.
Và ghi lại một công thức của ông bà mỗi năm. Sau mười năm là một cuốn sổ.
Đó là thứ ở lại lâu nhất từ những dịp này. Hơn cả bữa ăn.
